De vorige week door de Tweede Kamer aangenomen implementatiewet van de Europese anti-SLAPP-richtlijn kan in de toekomst een belangrijke rol gaan spelen voor onderzoeksjournalisten die via civiele procedures onder druk worden gezet vanwege publicaties over maatschappelijke misstanden. Voor journalist en voormalig rijschoolhouder Henrie Kamps, die sinds september 2021 in een juridisch conflict is verwikkeld met het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR), lijkt de nieuwe wetgeving daarom bijzonder relevant. De wet moet echter nog door de Eerste Kamer worden aangenomen voordat zij in werking treedt.
Een strategische rechtszaak tegen publieke participatie (SLAPP : strategic lawsuit against public participation) is een rechtszaak die aangespannen wordt met het doel een kritische partij te intimideren en tot zwijgen te brengen. De strategie van de klagende partij kan onder meer zijn dat deze de aangeklaagde kritische partij probeert te dwingen tot het maken van dusdanig hoge juridische kosten dat de aangeklaagde partij de kritiek of oppositie dient op te geven. Het beoogde doel kan door de klagende partij via meerdere rechtszaken worden bereikt. Het uitgangspunt van de klagende partij hoeft niet altijd te zijn dat deze de rechtszaak wil winnen. Het dreigen met rechtszaken kan op zichzelf een chilling effect hebben.
Volgens de Europese richtlijn moeten journalisten, onderzoekers, klokkenluiders en andere deelnemers aan het publieke debat beter worden beschermd tegen zogenoemde Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPP’s): rechtszaken die niet zozeer zijn bedoeld om een juridisch geschil op te lossen, maar vooral om kritische publicaties te ontmoedigen of onmogelijk te maken.
Vier jaar juridische strijd
Sinds 2021 voert Kamps naar eigen zeggen een juridische strijd met het CBR naar aanleiding van publicaties over volgens hem bestaande misstanden binnen de examenorganisatie. In die periode volgden meerdere civiele procedures, kort gedingen, publicatieverboden, dwangsommen en andere juridische maatregelen. Kamps stelt dat deze procedures hem niet alleen financieel hebben uitgeput, maar ook een belemmering vormden voor zijn journalistieke werkzaamheden.
Of die procedures juridisch als een SLAPP kunnen worden aangemerkt, is uiteindelijk uitsluitend aan de rechter om te beoordelen. De nieuwe wetgeving biedt echter wel aanvullende instrumenten wanneer sprake is van kennelijk ongegronde vorderingen of misbruik van procesrecht.
Extra bescherming voor journalisten
De implementatiewet maakt het onder meer mogelijk dat een verweerder, in dit geval Henrie Kamps, de rechter kan verzoeken de eiser te verplichten zekerheid te stellen voor eventuele proceskosten wanneer sprake lijkt te zijn van een SLAPP-procedure. Daarnaast onderstreept de wet dat misbruik van procesrecht aanleiding kan zijn voor een volledige proceskostenveroordeling en andere procedurele maatregelen.
Daarmee wil de wetgever voorkomen dat overheden, bedrijven of andere machtige partijen langdurige en kostbare rechtszaken inzetten als drukmiddel tegen deelnemers aan het publieke debat.
Mogelijke betekenis voor de zaak-Kamps
Mocht de wet na behandeling door de Eerste Kamer in werking treden, dan kan zij voor toekomstige procedures tussen Kamps en het CBR een extra juridisch toetsingskader bieden. Daarbij kan de rechter nadrukkelijker beoordelen of een procedure daadwerkelijk dient ter bescherming van een recht, of dat deze hoofdzakelijk is bedoeld om journalistieke publicaties of deelname aan het publieke debat te ontmoedigen. Kamps is van mening dat hiervan sprake is in het huidige kort geding. In dat kort geding bracht het CBR vorige week enkele tientallen aantoonbaar valse verklaringen ‘van hinderlijk volgen’ in bedoeld om de voormalig rijschoolhouder ‘lijfsdwang’ op te leggen als drukmiddel om zijn onderzoekswerk te staken.